Cianuro nas mazás

Hedy Lamarr. Enxeñeira, inventora e actriz

Hedwig Eva Maria Kiesler (de nome artístico Hedy Lamarr) foi unha enxeñeira de telecomunicacións, inventora e tamén actriz. Animada pola súa aversión ós nazis, foi co-autora dun sistema secreto de modulación en frecuencia con espectro expandido para que o control remoto dos mísiles non puidese ser intervido (Patente US 2,292,387). No ano 2010, Ruth Barthon publica unha biografía chamada “A muller mais bonita do mundo” que contén un capítulo titulado A pouco feminina ocupación de inventor. O título profunda no nocivo tópico de que beleza e cerebro non poden ir xuntos, e que este trátase dun caso excepcional. Incluso, se visitades a páxina da fundación que leva o seu nome (www.hedylamarr.org) veredes unha portada cun enorme ‘Be brilliant, be beautiful…’ que tampouco parece ningun achado marabilloso para a igualdade.

James Watson andaba tolo por botarlle un ollo ás fotografías de Raios X de Rosalind Franklin, que suxerían a estructura de doble hélice do ADN. Pero tamén criticaba o seu aspecto: “ Nunca houbo un lapis de labios para contrastar co seu pelo liso negro…”, dicía no seu libro A dobre hélice. Watson era un de tantos científicos que cría que era imposible ser muller á vez que bo científico. Pero incluso moito tempo despois, unha biógrafa que critica as actitudes de Watson (Brenda Maddox) publicou un libro sobre Rosalind Franklin que titulou A escura dama do DNA. Non se resisteu a tirar do tópico.

Jocelyn Bell foi quen descubreu os púlsares en 1967. Como estudiante de doctorado, cada mañá, quitaba o seu anel de prometida antes de entrar no laboratorio para “coidar a súa reputación coma científica”.

Todas estas historias apuntan cara unha mesma idea. O machismo está presente na ciencia e, aínda hoxendía, as mulleres atópanse con moitos atrancos no camiño cara a igualdade nesta profesión. Polo tanto, faise moi necesaria a autrocrítica. Pero xa vos anuncio que eso no mundo dos científicos tampouco é especialmente fácil. Qué esperabades!

Por eso me gustou tanto o monográfico que se adica á muller na ciencia na revista Nature deste pasado mes de marzo. O propio semanario, no seu editorial, fai autocrítica e comprométese a incrementar o númer de mulleres que revisan artículos para seren publicados na propia revista. Actualmente a porcentaxe é de tan só un 19%.

Inclue un extenso análise das múltiples causas da desigualdade, e entre elas atópase a literatura de divulgación, que como amosan as anécdotas anteriores segue a crear un estereotipo da muller científica pouco feminino, fóra de convencionalismos, en contra do mundo. Tende xeralmente a resaltar aspectos pouco relacionados coa ciencia mesma. Introdúcese tamén un interesante debate acerca de se o sistema de cuotas é o mais axeitado, posto que tende a sobrecargar ás poucas mulleres que ocupan postos de alta responsabilidade na ciencia, con moreas de reunións e comisións as que teñen que asistir obrigadas pola devandita cuota. Aparecen tamén unha manchea de historias persoais de diversas científicas

Téñense feitos moitos avances no eido da igualdade na ciencia. E xa non vivimos aqueles tempos nos que, por exemplo, Rosalind Franklin rodeada da forte presenza masculina de Watson e Crick estivo a piques de desaparecer da historia da ciencia. Hoxendía a situación é distinta pero non ideal. Mentras que nas facultades o número de estudiantes de doutorado homes e mulleres tende a igualarse, os postos a niveles altos seguen a estar practicamente ocupados por homes na súa totalidade.

En calquera caso, sí parece claro que non estamos para desperdiciarmos a mitade do talento dispoñible para seguirmos avanzando. Necesítanse ademais outro tipo de miradas naqueles que teñen que dirixir algo na nosa sociedade para desatascar este mundo en crise en que vivimos. Estaremos dispostos a facelo?

Para saberes máis:

- [1] ‘Women in Science’, Nature. March 2013.

- [2] Ruth Barton. ‘Hedy Lammar: The most beatiful woman in film’, The University Press of Kentucky. 2010.

- [3] James D. Watson.’The Double Helix. The Discover of the DNA Structure’. Penguin Readers. 2001

- [4] Brenda Maddox. ‘Rosalind Franklin: The Dark Lady of DNA’. Harper Collins Publishers. 2002

Alan Lightman parece que é un tipo destes que é capaz de meterlle o dente a calquera cousa. Físico teórico, graduado tamén en humanidades, novelista, filántropo…Hai un tempo, chegou ás miñas más unha noveliña escrita por el que se titula Os Soños de Einstein. Cóntase unha historia dos días que van do 14 de abril o 28 de xuño de 1905, os días nos que Einstein remataba de escribir a súa teoría da relatividade en Berna.

A xenialidade de Einstein consistiu non só nas súas teorías científicas, senón en que mudou o paradigma científico. O proceso mais común ata entón era chegar ó enunciado matemático das teorías a través da experimentación. Sen embargo, no caso do científico alemán este proceso dou a volta coma un calcetín. A través da intuición e das matemáticas creaba as súas teorías que foron demostradas a posteriori por diversos experimentos. E non se equivocou! Era unha mente moi especial.

Pois ben, na devandita noveliña, o escritor intenta imaxinar en qué pensaba ou soñaba Einstein daquela. Con moita sensibilidade, debúllanse unha serie de situacións hipotéticas que ben puderon pasar pola súa cabeza, que seguramente reflexan os distintos fracasos cos que o científico se foi atopando ata ser quen de destapar o tarro das esencias.

Que pasaría se o tempo se curvase sobre sí mesmo e fose circular?, Se estivesemos condenados a repetir a historia unha e outra vez. Ou que pasaría se o tempo fluise coma un regato de auga no que, ocasionalmente, a auga peta con algo e volve cara atrás. Entón todo o que se vise atrapado nese remuíño sería inmediatamente transportado cara ó pasado.

Tamén chamou a miña atención o mundo no que o tempo fluia máis despacio canto mais lonxe do centro da Terra. Resulta que nese mundo, todos os ricos intentarían mercar as casas nos montes máis altos para viviren máis. Pasearíanse nus, xoves e fachendosos polos seus balcóns para envexa dos pobriños que viven a nivel do mar cun horizonte mais curto. Case unha metáfora do noso tempo, verdade?

Casualmente, non hai moito nunha conferencia do director do CERN, Rolf-Dieter Heuer, atopeille aínda mais sentido a este libro. No medio dun fato de científicos ilustres e xente de diversa pelame, había un neno, de non máis de 10 anos. Abrazaba un traballo da escola titulado ‘Os neutrinos’ coma se non o fose ceibar nunca máis. Tiña os ollos coma pratos e só se mobía para colocar os cascos da tradución simultánea porque eran moi grandes para a súa cabeza.

De cando en vez, comentaba emocionado algunha das transparencias da presentación coa sua nai. Debía ter o volume dos cascos moi altos e non era quen de regular o seu tono de voz, de maneira que toda a sala oia os seus comentarios. Algúns insignes señores alí presentes torcían o bigote, e facían ver o seu malestar. Parecían pensar que aquel non era un sitio para un neno, que estaría mellor xogando nun parque.

Pero o mellor veu no turno de preguntas, foi o que máis fixo. Destilaba unha lóxica e unha sinceridade aplastante, coñecía moitísimos detalles da famosa instalación científica: E certo que se creou un burato negro microscópico na última gran avaría? Qué pasaría se o feixe de partículas impactase contra unha das paredes do túnel?. Igual que as preguntas da novela: que pasaría se…?

O profesor Heuer contestaba agarimosamente e fascinado, mentres algúns dos insignes seguían molestos, seguramente porque non se lles ocorría nada que preguntar.

- Ti que queres ser? Físico ou Enxeñeiro? - dixo Herr Heuer.

- Eu,  físico – contestaba o cativo.

Todo rematou, e no medio dos aplausos ó conferenciate esta mincha científica alancaba co seu traballo dos neutrinos cara a tarima na busca dun autógrafo e unha palabra de ánimo. O profesor Heuer, moi amable achegouse ó neno que lle amosaba excitado o fruto do seu esforzo.

Mentres tanto os demais saiamos da sala, entre comentarios dos insignes estirados de sempre….Pero deixádeme dicirvos, que saían da sala derrotados por unha simple criatura. Só con duas armas, a ilusión e a imaxinación para facerse preguntas.

Neste ano que comeza, só vos pido unha cousa. Se tedes un destes na casa, se o vedes na rúa, se é da vosa familia…Non o mandedes ó parque a xogar cando hai unha conferencia. Deixadeo que soñe, que cultive as súas ilusións, non molesta…Igual soñando, soñando, coma Einstein, cambia o futuro da Humanidade.

Daniel Piso (@DaniPiso)

Para saberes mais:

• Alan Lightman, “Einstein’s Dreams”. Vintage Books en USA,1993. Corsair en Reino Unido ,2012 (En castelán, Sueños de Einstein, Tusquets Editores).

Xa vai rematando o ano e resta pouco tempo para falarmos de celebracións, conmemoracións, aniversarios e centenarios. Así que aquí vai a última: neste ano cúmprense cen anos do descubrimento dos raios cósmicos. A data é o 7 de agosto de 1912. Ese día o científico austriaco Victor Hess realizou o experimento que se considera como o descubrimento da radiación que provén do espacio.

Victor Hess naceu no Castelo de Waldstein, que era a propiedade dun príncipe austríaco. Seu pai traballaba de gardamontes na propiedade. Estudou na Universidade de Graz, onde acadou o doutoramento. Intrigado polos datos acerca da presenza de radiación no aire, Hess perfeccionou o deseño dos electroscopios. E con estes electroscopios comezou a facer medicións a grandes altitudes subido nun globo aerostático entre 1911 e 1913.

Por aquel entón, a inmensa maioría da comunidade científica cría que esa radiación que se detectaba na atmosfera tiña a súa orixe na terra. Sen embargo, a sorpresa do doutor Hess foi maiúscula. Aqueles electroscopios que el calibrara con sumo coidado medían a catro mil cincocentos metros de altitude unha radiación que superaba tres vecés a que medía no chan. Se a radiación era maior a máis altitude era que a procedencia era do espazo, non da terra.

Un mes depois nunha conferencia en Münster, Alemaña, Hess afirmaba diante doutros científicos: “Os resultados destas observacións parece que se explican máis doadamente se asumimos que unha radiación cun poder de penetración moi alto entra na atmosfera por enriba, e incluso é capaz de producir ionización en vasillas pechadas ás mais baixas altitudes.”

Estes resultados forón confirmados posteriormente por experimentos levados a cabo por outros científicos. No ano 1936 Victor Hess recibía o Premio Nobel por este descubrimento. Canda él sentábase Carl Anderson polo descubrimento do positrón (tema para outro día).

Pero en tódalas grandes historias sempre hai zonas menos coñecidas, e personaxes esquecidas. Domenico Pacini traballaba na Oficina Central de Meteoroloxía e Xeodinámica en Roma. Nunha serie de experimentos entre 1907 e 1911 fixo medidas de ionización a distintas alturas: en montañas, a nivel do mar, e incluso a bastantes metros de profundidade no Golfo de Xénova. A radiación parecía ser maior se a altura era meirande. Pacini chegaba a mesma conclusión que Hess: “coa hipótese de que a orixe da radiación penetrante sexa o solo, tendo en conta que esta debería ser emitida de maneira constante…, non é posible explicar os resultados obtidos”.

O traballo de Pacini non foi igual de recoñecido que o de Hess por varias razóns. Traballou só e con unha gran falta de recursos. Entre outras cousas, non tivo cartos para poder levar os seus resultados a unha coferencia científica internacional. Tampouco para traducir os seus textos escritos orixinalmente en italiano. Foi o propio Hess quen lle rendeu tributo anos despois, en 1940, tras fuxir dos nazis ós Estados Unidos.

Cen anos despois do descubrimento dos raios cósmicos moitas cousas teñen cambiado para mellor. Pero da a impresión de que, especialmente no Sur de Europa, despois destes anos de penuria para a ciencia, hai moitos bos científicos quedarán sen o creto que merecen. Haberá moitos ‘Pacinis’ que teñan que investigar con moi poucos medios, que non poden enviar os seus resultados a boas conferencia e revistas ou pasen penurias de toda caste. Vaia para eles, polo menos, a noso recoñecemento por seguiren adiante a pesares de todo.

Daniel Piso (@DaniPiso)

Para saberes mais:

[1] Perl Carson, “A century of cosmics rays”. Physics Today, 65(2), 2012.

[2] Alessandro de Angelis, “Domenico Pacini, uncredited pioneer of the discovery of cosmic rays”. Rivista del Nuovo Cimento, 33(713), 2010. (url:arxiv.org/abs/1103.4392)

Aínda que era unha marabillosa mañá da primavera de 1953, a Stanley Miller non che chegaba o alento ó seu sitio pola incomodidade que sentía. A medida que camiñaba polo céspede da Universidade de Chicago e se achegaba a aquela enorme e adornada porta de madeira do Kent Hall, a sensación de desacougo medraba cada vez máis. Tanto que, antes de entrar, sentou un anaquiño nun banco de madeira que había preto, a coller folgos. Disque lle chamaban o Banco de Pensar (Thinking Bench).

Revisou compulsivamente as súas notas. Era a primeira vez que un estudiante de 23 anos ía impartir un daqueles seminarios no Kent Hall, que se enchía dos máis distinguidos científicos. Moitos deles formaran parte de Proxecto Manhattan e algúns acadaran xa o Premio Nobel. Outros faríano mais tarde. En canto reuniu forzas, cruzou a porta e chegou á sala onde ía ser o centro de atención. Igual era o momento de arrepentirse, pero xa non podía. O seu supervisor, o profesor Urey estaba eufórico e por toda a Universidade comentábase que conseguiran demostrar cun experimento cómo podía ter sido a orixe da vida na Terra. Non se lles estaría indo o tema das máns? Non sería demasiado decir para un experimento dun recén graduado?

Xa había algunha xente sentada, e outros foron entrando mentres Stanley estendía os seus papeis. Todas aquelas caras famosas parecían ter moita gana de preguntar. Intimidábano.

Mentres se ían sentando e o silencio ía gañando espazo, recordou como empezara todo. Fora alí mesmo, había ano e medio. O profesor Urey impartira un seminario e falara de cómo certas condicións químicas na atmósfera poderían ter dado lugar á vida na terra. Recollía unha idea proposta por Oparin e outros, xa na década dos vinte. Sostiñan, que baixo certas condicións atmosféricas, a vida orixinárase nos océanos que eles chamanaban o caldo primixenio. Pero non había comprobación experimental deste feito. Urey propoñía diseñar un experimento que imitara estas condicións iniciais da Terra para demostrar que, a partir delas, se podía xenerar compostos orgánicos (e dicir, formados por carbono, que son os que dan lugar á vida na Terra). Pero ninguén deu un paso adiante.

Stanley quedara fascinado por aquela conferencia. Acababa de comenzar os seus estudos no Departamento de Química. Sen embargo, por aquel entonces, sentíase máis atraído polo traballo teórico e comezou o seu proxeto co Profesor Teller, o pai da bomba de hidróxeno. Pero non había progresos. Ademáis, Teller decidiu marchar a California. Acordouse de novo da conferencia de Urey, e decidiu ir falar con el e propoñerlle facer o experimento. Urey amosouse reticente, non era un bo experimento para un estudante recén graduado. Podía levalo a ningunha parte, e non ter recorrido suficiente para aprender as técnicais experimentais requeridas para chegar a ser doutor. Stanley insisteu con todas as súas forzas ata que Urey aceptou coa condición de abandonaren se non había progresos nun ano.

Dezaoito meses despois alí estaba, contándolle a aquel ilustre auditorio como Urey e mais él diseñaran o experimento baseándose na idea de Oparin. Costáralle empezar, secábaselle a gorxa e as ideas non fluían ó comezo, pero foi gañando seguridade a medida que falaba.

Consistía nun circuito formado por dous matraces conectados por dous tubos. No máis pequeno deles introduciron 200 ml de auga, que simularía a auga dos océanos. Extraeron todo o aire facendo o vacío e introduciron unha mestura de tres gases: metano, amoníaco e hidróxeno. Esta mestura era una pequena reprodución a escala da atmósfera da Terra no momento en que se debeu orixinar a vida. Ó facer ferver a auga, producíase vapor que se mesturaba cos gases que se acumulaban no segundo e máis grande dos matraces, emulando o ciclo da auga nos océanos. Neste matraz, producíanse descargas eléctricas igual que os que producirían as frecuentes tormentas causadas polas erupcións volcánicas nesa atmosfera. O vapor resultante enfriábase para condensalo e obter o produto das reaccións disolto na auga. Fixeron funcionar este sistema durante varios días.

Cando puxeron o experimento a funcionar, Urey non estaba en Chicago. Ó día seguinte de empezar, Stanley volveu ó laboratorio. Alí veu que a auga se volvera dun color rosado, non o podía crer. Uns días despois a auga estaba avolta e moi vermella…Non puido aguantar máis parou o experimento, tomou unha mostra de 1 ml. e engadiulle cloruro de mercurio para que non se contaminase de bacterias, fungos e demáis bichería. Fixo unha cromatografía e cando veu aquelas manchas no papel, unha vez máis, non o podía crer. Case cae da silla…Glicina!!! Era un dos aminoacidos que constituían as proteínas! Conseguira aminoácidos a partires de auga, gases, e descargas eléctricas. Á volta de Urey repetiron o experimento e tomaron medidas con máis calma. Obtiveron 11 aminoácidos.

Pero aqueles señores tan serios non parecían estar convencidos. Non paraban de preguntar. Foran correctas as análises? Non habería ningunha contaminación? Ata Enrico Fermi preguntou, moi educadamente:

-Podemos concluir, logo, que este proceso foi o que tivo lugar na Terra primitiva para dar lugar á vida?

Stanley xa non podía máis, tiña as orellas encarnadas coma brasas. Urey saiu no seu rescate.

-Enrico, se Deus non o fixo deste xeito, perdeu unha boa aposta.

Por fin o seminario remataba e todos parecían satisfeitos e moitos achegáronse a felicitar a Stanley.

Stanley Miller aínda non sabía ben o que aquel experimento representaba. Estaba a punto de ser publicado na revista Science! Urey rexeitara ir como coautor para non quitarlle o mérito do experimento ó rapaz. Non imaxinaba, que aquel experimento daría lugar a outros moitos, que nos aproximarían a entender a orixe da vida. Que a montaxe do experimento remataría, herdado por un dos seus discípulos, nun museo de San Diego. Quen lle ía dicir que moitos anos despois, no 2007, despois da súa morte, o seus sucesores abrirían as mostras en viais que Stanley conservou coidadosamente durante décadas e detectarían aínda máis aminoácidos con técnicas máis modernas.

Stanley non imaxinaba nada diso. Só saiu da sala, atravesou aquela pesada porta de madeira e, derreado, volveuse sentar no banco de pensar. Agora sí, decataouse de que era un marabilloso día de primavera e brillaba o sol.

Daniel Piso (@DaniPiso)

Para saberes mais:

- S. L. Miller, ‘A production of Amino Acids under Possible Primitive Earth Conditions’. Science, 117(3046). 1953.

- J. L. Bada and A. Lazcano, ‘Stanley Miller’s 70^th Birthday’. Origins of Life and Evolution of the Biosphere, vol. 30. 2012.

- A. Lazcano and J. L. Bada, ‘The 1953 Stanley L. Miller Experiment: Fifty Years of Prebiotic Organic Chemistry’. Origins of Life and Evolution of the Biosphere, vol. 33. 2003.

Pois xa estamos de campaña electoral. En Galicía, en Euskadi e tamén nos Estados Unidos de América. Ó mellor engánome, pero seguindo os medios desde fóra paréceme que moito de ciencia non se falou, e non?. Por non decirmos nada. Eu oír non oín (nin lin) falar de innovación, de sistema galego de ciencia, nin nada….

O outro día recibín na casa unha desas revistas que nos chegan ós que pertencemos ás sociedades científicas americanas dos respectivos campos nos que traballamos. Nunha das primeiras páxinas un profesor (G. Paschal Zachary) da Universidade do Estado de Arizona queixábase do pouco que falaran os dous candidatos á Presidencia dos Estados Unidos de cómo pretendían xestionar o orzamento adicado á investigación e ó desenvolvemento.

Antes de seguir adiante, cómpre aclarar unha cousa. Cando falamos dos Estados Unidos falamos doutro concepto, doutro tamaño e dun xeito completamente distinto de xestionar o diñeiro que se adica á ciencia. Pero sí que podemos aprender cousas deles. De feito, o debate alí non está en investiren máis ou menos diñeiro, porque os dous candidatos están de acordo en que teñen que gastaren máis. Decir que o orzamento que adican a este concepto ascende ós 140.000 millóns de dólares anuais. Ben é certo que é un pais con outras dimensións, pero con todo o investimento (aínda que sexa en termos relativos) está moi lonxe do que en Galicia e no Estado Español podemos soñar polo de agora.

O debate é outro. Cómo se xestiona tal cantidade de diñeiro? Necesítase que esta inversión revirta beneficios sobre a sociedade. Os grandes laboratorios e institucións, que reciben gran parte deste orzamento, medran cada vez máis. Moitos deles convértense en grandes monstruos burócraticos que actuan coma verdadeiros lobbys que persiguen a súa financiación sen teren en conta o beneficio para a sociedade.

O profesor Zachary argumenta que é necesario reformar e anovar estas axencias de investigación. Esto e un problema de xestión e polo tanto político, non científico nin técnico. Queixase de que, a pesares de ser un orzamento enorme, os políticos non lle dedican a debida atención porque non saben absolutamente nada desta materia e pensan que simplement poñendo máis cartos o progreso está garantizado. Digo eu, pensarán que queda ben facelo, que todo mellora se se gasta en ciencia, pero non coñecen realmente cómo nin porqué. Fantastico, verdade?

O apenado profesor recoméndalles ós candidatos que lean polo menos un libro. The Moon and the Ghetto do profesor R. R. Nelson da Universidade de Columbia.

Este libro foi publicado no ano 1977 e comeza plantexando unha pregunta. Cómo é posible que, un país que é capaz de mandar un paisano á lúa e traelo de volta dunha peza, non sexa capaz de escolarizar a tódolos nenos nos barrios máis deprimidos, erradicar determinadas enfermidades, a pobreza ou o cáncer?

O que todos tendemos a contestar é que non tódolos campos concitan o mesmo interese político ou económico e non atraen os mesmos fondos. Bueno, esto é certo pero só parcialmente. Está demostrado que determinados campos avanzan máis lentos que outros ainda que se adiquen os mesmos cartos. Nelson teoriza que aqueles campos nos que se traballa con conceptos e fenómenos mais faciles de controlar, identificar e reproducir avanzan máis rápidamente. Por poñer un exemplo simplón. Un circuito electrónico reacciona sempre do mesmo xeito ante os mesmos estímulos eléctricos. Sen embargo, 25 cativos ós que lle hai que ensinar a ler está claro que non teñen por qué reaccionaren igual ante a mesma técnica de ensino. Esto explicaría por qué e mais sinxelo acadar grandes avances en tecnoloxía. E sen embargo, os avances na educación, o control de enfermidades infecciosas son máis lentos é máis intensivos en man de obra científica. Por iso, ó mellor, ainda que eu sexa dos da tecnoloxía estoutros campos necesitan de maís inversión.

Nelson, propón ademáis unha saída. Que se empreguen aqueles campos que teñen un avance máis rápido para aplicalos ós que van máis lentos. Poñamos por exemplo as tecnoloxías da información na educación.

Quén nos dera poder manter estes debates por estas latitudes, verdade? E se de casualidade algúns dos nosos candidatos pasase por este humilde blog e se decidise a ler The Man and the Ghetto xa nos dabamos cun canto nos dentes. Mima!!!…. que ilusión me faría!

ATENCION!!! Non confundir este debate co que intentaron plantexar hai algún tempo, por exemplo en Galicia, de que hai que facer ciencia máis aplicada e fomentar a innovación, bla bla bla….Esa foi unha escusiña de segunda división do señor Feijoó e o señor Vázquez para a continuación matar de morte morrida o minúsculo e incipiente sistema de ciencia galego que se parecia albiscar a finais da pasada lexislatura. Ese debate estaba vacío de contido e era malintencionado.

Daniel Piso (@DaniPiso)

Para saberes máis:

- G. P. Zachary, ‘Obama, Romney and the U.S. R&D Complex’. IEEE Spectrum Magazine. Outubro, 2012.

- R. R. Nelson, ‘The Moon and the Ghetto’. Norton Essays in American History. 1977.

- R. R. Nelson, ‘The Moon and the Ghetto revisited’. Science and Public Policy, 38 (9) 2011. (un resumo curto por se non tedes tanto tempo).

- R. R. Nelson, ‘Factors affectiong the power of technological paradigms’. Industrial and Corporate Change, Vol. 17(3). 2008.

Na ciencia coma na vida, os camiños e os carreiros son de ida e de volta. Moitos conceptos aparantemente lonxanos entre sí atópanse unidos, seméllanse ou axudan a explicarense uns ós outros. Percorrer ditos roteiros con ollos e ouvidos atentos produce ás veces grandes marabillas. Poñámonos nos estremos desta viaxe postvacacional ás máquinas e maila vida.

Ainda que agora sexa mais doado atopar esta relación trátase xa dunha vella amizade que se estableceu no pensamento dalgúns personaxes históricos hai moitos anos xa. Chega con que poñades no voso buscador de internet favorito: “Leonardo da Vinci maquinas voadoras”. Os debuxos que se vos suxiren transportaranvos ó século XV. Son debuxos, prototipos se queredes, de máquinas para voar. Pero moitas partes desas máquinas son cuspidiños a partes da anotomía de paxaros ou insectos. Xa por aquel entonces Leonardo inspirábase nos seres vivos para deseñar as súas máquinas.

Dous séculos mais tarde chegou o movemento filosófico do mecanicismo. Se, unha vez mais, lle preguntades ó voso buscador favorito contestaravos con imaxes de organismos vivos representados coma se fosen máquinas. Evidentemente, os seres non eran máquinas. Pero este movemento deixou un pouso. O funcionamento dos organismo xa era algo medible e que se podia estudar mediante o método científico. Velaí o camiño de volta. Pensábase en máquinas para entender a vida.

Xa no presente, moitos científicos fíxanse nos animais para deseñar os seus robots. Podedes ver aqui como o Profesor Full da Universidade de Berkeley amosa cómo se pode construir sistemas de desprazamento para robots imitando, por exemplo, a un lagartiño.

E se recorremos o camiño de volta, levanos a Cambridge. O profesor Moore acadou un resultado sorprendente. Nun procesador, a relación entre os elementos que procesan información e os que a transportan cumpren unha lei chamada a Lei de Rent. Pois ben, xunto con outros científicos da Universidade de California decataronse de que o cerebro dos mamíferos seguen esta mesma lei!! Non é incrible? O profesor Moore emprega agora este resultado para deseñar novas computadoras que procesen a información de xeito parecido a como se fai no cerebro do seres vivos.

As computadores eficientes de que dispoñemos hoxendía son empregadas para estudar, e incluso deseñar sistemas biolóxicos. Non hai moito, podiamos ver como se acadaba o fito de poder simular nunha computadora o funcionamento completo dunha bacteria.

E por último, dous por un, coma no supermercado. Un robot científico chamado Adam! Este maquinillo tan simpático é capaz de exercer de científico. Iso sí, nun ámbito moi concreto. Emite hipóteses sobre o ADN da levadura da cervexa, e corrobora ese hipótesis facendo os experimentos nun laboratorio automatizado. Vaite ti ver se non nos acaban quitando o choio estes condenados trebellos!

Pois xa vedes, poderiamos falar doutros exemplos pero parece que oco entre a vida e as máquinas vaise estreitando. Ás veces parecese ata que se confundan….pero tampouco hai que pasarse, non?

Daniel Piso (@DaniPiso)

Para saberes mais:

- S. Navlakha, Z. Bar-Joseph. “Algorithms in nature: the convergence of systems biology and computational thinking”. Molecular Systems Biology Journal, 7(546). 2011.

- D. S. Basset, D. L. Greenfield, A. Meyer-Lindenberg, D. R. Weinberg, S. W. Moore, E. T. Bullmore. “Efficient Physical Embedding of Topologically Complex Information Processing Networks in Brains and Computer Circuits”. PLOS Computational Biology, 6(4).2010.

- R. D. King et al. “The Automation of Science”. Science, 324.2009.

Estes días asistimos expectantes á chegada a Marte do vehículo de exploración Curiosity, que acaba de atravesar o día seis de agosto a atmosfera marciana, nos famosos “sete minutos de terror”, (o tempo no que fica interrompida toda comunicación con Terra durante o descenso na atmosfera marciana) para amartizar graciosamente e amosarnos, cunha definición antes nunca vista, a superficie do mellor candidato que temos polo momento a converterse en Terra II. A NASA, na súa páxina web, ofrece case en tempo real unha selección das fotografías tomadas polo Curiosity que merece a pena admirar, sexa unha ou non especialmente afeccionada á astronomía.

Non se fixeron agardar voces críticas coa misión de exploración  marciana, tanto dende a máis recalcitrante ignorancia da dereita máis rancia como, lamentablemente, dende posicións que de ser consecuentes deberían asumir como propios os principios do avance e a investigación científica. O argumento básico é: para que ir a Marte? Que nos vai reportar?

Este posicionamento demostra unha idea miope e curtopracista do coñecemento e da ciencia, segundo a cal o os avances miden a súa importancia en dólares, e non no que nos aportan na nosa visión xeral do mundo. Dende esta visión, xustifícase o escasísimo investimento en investigación deste Estado, que non ve nin sequera os beneficios puramente económicos que pode reportar a medio prazo, xa non falemos de considerar outros beneficios que non sexan os puramente económicos.

A lista de motivos para explorar Marte é longa e obvia, pero vou tratar de expoñer os que a min me parecen os principais:

1. Para aumentar o coñecemento científico. Sen máis. A investigación non ten por que ter unha aplicación práctica inmediata e evidente, e o aumento do coñecemento humano non debera ter un obxectivo puramente utilitarista. As preguntas da ciencia non son os para que, se non os por que, ou mellor aínda, os como.
2. Por se acaso. Porque Marte podería ser o noso novo fogar, chegado o momento, de ser necesario. É un planeta sólido, cunha gravidade semellante á da terra, con casquetes polares formados por auga conxelada e cunha atmosfera irrespirable e velenosa, pero atmosfera ao fin e ao cabo.
3. Porque Marte pode ensinarnos cousas sobre o noso propio planeta, o seu pasado e se cadra, o seu futuro.
4. Porque cabe a posibilidade de que exista vida microscópica en Marte, ou indicios de que existira nalgún momento da historia pasada do planeta. E aínda que isto non lle pareza nada do outro mundo aos que se gaban da propia ignorancia (uns fósiles de bacterias microscópicas, dis?) e só lles importa o progreso científico cando resulta económica e instantaneamente rendible, suporía un dos descubrimentos máis importantes do noso tempo. 
5. A nave chámase Curiosity. Tiren as súas propias conclusións sobre o motivo